درسنامه آموزشی مطالعات فرهنگی کلاس دوازدهم انسانی

اقوام ایرانی، با هم و در کنار هم

در مدرسه شما، دانش‌آموزان از چه گروه‌های قومی هستند و با چه لهجه‌ها و زبان‌هایی سخن می‌گویند؟ این تنوع و تکثر فرهنگی، چه فرصت‌هایی دارد و با چه تهدیدهایی روبه‌روست؟

همان‌گونه که در درس‌های قبل آموختید سرزمین ما ایران، کشوری وسیع و کهن و با تاریخ بیش از هفت هزار ساله است که اقوام مختلف با اعتقادات، آیین‌ها و عادت‌های گوناگون در آن زندگی می‌کنند. «ملت ایران» واقعیتی است یک‌پارچه از همه این تنوع‌ها و تکثرها که تاریخ مشترک، منافع مشترک، رنج‌ها و شادی‌های مشترک و اعتقادات و آرمان‌های مشترک، آنان را به هم پیوند زده و «موزائیک فرهنگی» اقوام را در ایران تشکیل داده است.

ایران ما، به دلیل موقعیت جغرافیایی و سیاسی، شرایط آب و هوایی و زیستی، در طول تاریخ، همواره محل عبور و زندگی اقوام و ایلات مختلف با فرهنگ‌ها و آداب و رسوم متفاوت و متنوع بوده است. به همین دلیل، ایران را خاستگاه تنوع و چندگانگی فرهنگی دانسته‌اند و به عنوان پل ارتباطی شرق و غرب از آن یاد می‌کنند. بدین جهت کشور ما در زمره کشورهای «چند فرهنگی» قلمداد می‌شود.

ما اگر به سایر نقاط و استان های کشور سفر کنیم، مشاهده می‌کنیم که با هم‌وطنان ساکن در این مناطق و نواحی، وجه مشترک فراوانی داریم و در بین آنها احساس غربت و تنهایی نمی‌کنیم. زبان رسمی کشور ما، فارسی است، هرچند زبان و گویش قومی و محلی نیز وجود دارد. دین اکثریت ملت ما، اسلام است، در حالی‌که مذاهب مختلف دیگری نیز وجود دارد و آنها را به رسمیت شناخته‌ایم، هم‌وطنان ما در استان‌های دیگر، از نظر لباس و پوشش، شباهت‌های زیادی با ما دارند، هرچند امکان دارد مدل و رنگ لباس آنها با ما متفاوت باشد. در برگزاری مراسم دینی و ملی مانند بزرگداشت ماه محرم، و یا برپایی جشن عید نوروز، بزرگداشت پیروزی انقلاب اسلامی، وجوه مشترک فراوان داریم. علاوه بر آن، همه ما ایرانیان عشق و علاقه عمیقی به کشورمان داریم و با الهام از حدیث آموزنده «حب الوطن من الایمان»، دوست داشتن ایران را عزیز و مهم می‌دانیم.

به بیان دیگر، ما ایرانیان، علی رغم تفاوت‌ها، دارای باورها، ارزش‌ها، هنجارها و نمادهای مشترک فراوان و نیز تاریخ و سرنوشت مشترک هستیم و احساس تعلق قوی برای به هم پیوستگی و «انسجام فرهنگی» بین ما وجود دارد. در نتیجه «انسجام فرهنگی» عبارت است از: «مجموعه‌ای از مشترکات فرهنگی محسوس و غیرمحسوس در جامعه که امکان تداوم آنها وجود دارد».

تنوع و گوناگونی فرهنگ در ایران

به کدام‌یک از استان‌های ایران سفر کرده‌اید؟
مردم آنجا دارای چه ویژگی‌های فرهنگی هستند؟
درباره کدام‌یک از اقوام ایرانی و آداب و رسوم آنها مطالعه دارید؟

در همه جوامع، گروه‌هایی با ویژگی‌های فرهنگی مختص به خود وجود دارند که آنها را از فرهنگ اصلی و مسلط جامعه مجزا و متمایز می‌کند. این گروه‌ها، گرچه دارای ارزش‌ها، هنجارها و فرهنگ محسوس ویژه خود هستند، اما مبانی و وجوه مشترک فراوانی با فرهنگ جامعه دارند. این گروه‌های درون جامعه ملی را «خرده فرهنگ» می‌نامند.

جامعه ایران، علاوه بر دارا بودن «خرده فرهنگ‌های» متعدد، دارای «تنوع فرهنگی» نیز هست و هریک از اقوام ایرانی، با پیشینه تاریخی خود، باورها و آداب و رسوم خاص خود را دارند و روش زندگی آنان با هم متفاوت است. تنوع فرهنگی در تفاوت‌های زبانی و لهجه‌ای، اعتقادات دینی و مذهبی، آداب و رسوم و سبک زندگی و... نمود می‌یابد.

دلایل تنوع فرهنگی

چرا مردمان سرزمین ما ایران، دارای آداب، رسوم و هنجارهای متفاوت هستند؟ علل تنوع فرهنگی کشور ما چیست؟ آیا تنوع و تکثر فرهنگی در سایر کشورها هم وجود دارد؟

دلایل تنوع و تکثر فرهنگی موجود در جامعه ایران، عبارت‌اند از:

1- پیشینه تاریخی: گروه‌ها و اقوام مختلف با فرهنگ خاص خود، در طول هزاران سال به سرزمین ایران وارد شده و در این سرزمین سکنی گزیده‌اند. این اقوام پایه‌های جامعه ایرانی را شکل داده و جزئی از فرهنگ ایرانی شده‌اند.

2- عوامل جغرافیایی: سرزمین پهناور و گسترده ایران ما، دارای اقلیم‌های متنوع است. شرایط متفاوت آب و هوایی، زندگی در مناطق کوهستانی، دشت‌ها، مناطق خشک، سواحل دریا و... باعث تفاوت در سبک زندگی و تنوع فرهنگی شده است و مردمان ساکن در این مناطق، برای انطباق با شرایط محیطی، نوع خاصی از لباس، غذا، ساخت خانه و معماری، مشاغل، مراسم و آیین‌ها و... را برای خود برگزیده‌اند.

3- شرایط اقتصادی و اجتماعی: شکل‌های مختلف زندگی شهری، روستایی، عشایری و تفاوت در شرایط اقتصادی و اجتماعی را به‌وجود آورده است. براساس تفاوت سطح درآمدها و شرایط مادی، به طور طبیعی، طبقات اقتصادی و اجتماعی متفاوت شکل گرفت و نمادها، الگوها و ارزش‌های گوناگون و سبک‌های زندگی و فرهنگ‌های متنوع، پدیدار شده است.

تنوع فرهنگی، فرصت یا تهدید؟

هویت ملی ما ایرانیان، ترکیبی از مجموع هویت‌های دینی، ملی و قومی است که اندیشه‌ها، آداب و رسوم و محصولات فرهنگی متفاوتی را دربرمی‌گیرد و به عنوان یک هویت واحد و منسجم زمینه غنا و بقای فرهنگ اسلامی - ایرانی را فراهم می‌آورد. این تنوع فرهنگی، ظرفیت‌های بالای انسانی و سرمایه‌های فراوان فکری و معنوی را برای کشور به‌وجود می‌آورد که در صورت هوشیاری و مدیریت صحیح، می‌تواند زمینه‌ساز رشد و تعالی کشور شود.

نگاه فرصتی به تنوع فرهنگی در کشور، و تأکید بر وجوه مشترک ملی، در عین توجه به تفاوت‌های قومی، مذهبی و فرهنگی (الگوی وحدت در کثرت)، راهبردی است که در قانون اساسی و سایر قوانین و مقررات و سیاست‌های کلی مورد توجه بوده است. این رویکرد، باعث تقویت انسجام فرهنگی و استمرار پیوستگی فرهنگی است.

«یکسان‌سازی» فرهنگی و نادیده گرفتن تفاوت‌ها، باعث نارضایتی فرهنگ‌های محلی و قومی می‌شود و انسجام ملی را آسیب‌پذیر می‌سازد و می‌تواند تنوع فرهنگی را به تهدید تبدیل کند، چنان که برخی از دولت‌های ملی در سایر کشورهای چند فرهنگی، در دو قرن گذشته، با چالش‌های قومی، مذهبی، منطقه‌ای روبه‌رو بوده‌اند و سرمایه‌ها و امکانات مادی و معنوی آنها، در اثر جنگ‌ها و اختلافات درونی، از بین رفته است.

ضرورت تقویت انسجام فرهنگی

قرار گرفتن کشور ما در منطقه استراتژیک خاورمیانه، وجود منابع عظیم انرژی در آن، مرزهای آبی وسیع در خلیج‌فارس و دریای عمان و دسترسی آسان به آب‌های بین‌المللی، معادن و ذخایر گران‌بهای طبیعی، وجود سرمایه انسانی خلاق و با استعداد، پیروزی انقلاب اسلامی با آرمان‌های بلند ملی و جهانی و قدرت، همه و همه از ایران، کشوری با جایگاه ویژه و مقتدر ساخته است. این موقعیت، مورد طمع نظام سلطه جهانی قرار گرفته است. آنها سعی می‌کنند به منظور کسب منافع خود، با ایجاد اختلافات قومی، دینی، مذهبی و دامن زدن به نارضایتی‌های عمومی، زمینه تضعیف انسجام ملی و تخریب جایگاه ایران را فراهم آورند.

بنابراین، دستیابی به رشد و توسعه و بالندگی ملی، تأمین رفاه و آسایش عمومی برای مردم، حضور فعال در صحنه ملی و بین‌المللی و دفاع از منافع ملی، نیازمند وحدت ملی و انسجام فرهنگی است. هم‌گرایی و انسجام، زمینه‌ساز تقویت «هویت ملی» است تا در پرتو آن، مردم ایران به مثابه «ید واحده»، به ارزش‌های اسلامی - ایرانی وفادار بمانند و در حفظ انسجام آن بکوشند.

عوامل انسجام‌بخش فرهنگی ما کدام‌اند؟

چه عواملی انسجام فرهنگی بین اقوام و گروه‌ها را تقویت می‌کنند؟ موانع گسترش وحدت و همدلی در بین اقوام مختلف ایران کدام‌اند؟

عناصر و عواملی که باعث تقویت انسجام فرهنگی و احساس یگانگی ملی می‌شوند و تمام اقوام و گروه‌ها، با وحدت و یکپارچگی، به آنها اعتقاد داشته و به آنها اهتمام می‌ورزند، عبارت‌اند از:

1- زبان مشترک، زبان و ادبیات فارسی
2- دین اسلام و ارزش‌ها و اعتقادات مذهبی مشترک
3- تاریخ مشترک (حافظه جمعی)
4- سرزمین مشترک (وطن)
5- هنرهای ایرانی (معماری، نقاشی، خط، موسیقی، صنایع دستی و...)
6- نوع پوشش و الگوی حجاب
7- دانشمندان، اسطورها و مفاخر دینی و ملی مشترک
8- احساس وابستگی به نظام سیاسی واحد (حکومت)
9- ارزش و نمادهای ملی، آداب و رسوم مشترک
10- دشمن مشترک و تهدیدات خارجی

این عناصر و وجوه مشترک، باعث شکل‌گیری انسجام ملی و فرهنگی در میان مردم ایران شده است و پیوستگی فرهنگی را استمرار بخشیده است. نمود انسجام و یکپارچگی جامعه ایران را در برخی از حوادث تاریخ معاصر مانند: انقلاب مشروطه، ملی کردن صنعت نفت، انقلاب اسلامی، دفاع مقدس و حمایت از هم‌وطنان آسیب‌دیده در حوادث طبیعی می‌توان مشاهده کرد.